ШЕЖІРЕНІ СӨЙЛЕТКЕН ШЫРАҚШЫ

Ел тарихын тек архивтің сарғайған құжаттарынан емес, халықтың жадынан да іздеп, көненің көзін көрген қариялардың сөзін жинап, кейінгі ұрпаққа жеткізудің мәні айрықша. Осы тұрғыдан алғанда, Сыр бойының, соның ішінде Жаңақорған ауданының тарихи-рухани шежіресін түгендеуге қаламымен қызмет етіп келе жатқан Шайдарбек қажы Әшімұлымен рухани әңгіме өрбітіп, ұлы даланың тамырлы тарихы жайында жиған жәдігерлерімен таныстық.
Шайдарбек Әшімұлы 1934 жылы Жаңақорған өңіріндегі Шәлімбет елді мекенінде, қазіргі Ақжол ауылында дүниеге келген. Бұл – Сыр бойындағы тарихы тереңде жатқан мекендердің бірі. Осындай ортада өскен баланың ел тарихына, жер тарихына, қариялар сөзіне ерте ден қоюы да табиғи еді. Алайда балалық шағында соғыс жылдарының ауыртпалығын, соғыстан кейінгі жоқшылық пен елдің қайта еңсе тіктеу кезеңін көріп өсті. Еңбекке ерте араласты. Қолынан келгенше шаруаға көмектесті. Алдымен Түркістан педагогикалық училищесінде білім алып, кейін Шымкент педагогикалық институтының тарих факультетінде оқыды. Төл мамандығы оның кейінгі тағдырында ерекше мәнге ие болды. Өйткені тарихты оқу – тек өткен оқиғалардың жылдарын жаттау емес. Тарих – халықтың жады.
Тарих – ел басынан өткен қуаныш пен қасіреттің ізі. Тарих – бір ұрпақтың келесі ұрпаққа қалдырған аманаты. Шайдарбек Әшімұлы кейін осы ұстанымды өмірлік бағытына айналдырды. Оның зерттеушілік жолына көз салғанда, кәсіби тарихшы мен халық арасынан дерек жинаған өлкетанушының болмысы қатар көрінеді. Өздігінше архивтік мәліметке ғана сүйеніп қоймай, ел ішіндегі көнекөз қариялардың әңгімесін тыңдады. Ауызша жеткен тарихи оқиғаларды, шежірелерді, аңыздарды, діни тұлғалар туралы деректерді қағазға түсірді. Қағазға түспеген тарихтың ғұмыры қысқа. Шайдарбек Әшімұлы сол жоғалып кетуі ықтимал тарихи жадтың ізін жинауға тырысты. Оның Досбол датқаға қатысты ел аузынан жинаған аңыз-әңгімелері жинағаны ғылыми айналымға еніп отыр. Бұл деректің өзі оның зерттеушілік еңбегінің табиғатын айқындайды. Оның қаламынан «Сыр ғұламалары», «Сыр бойындағы әулиелер», «Кереметтер тағылымы», «Қажылық – әр мұсылманның парызы», екі кітаптан тұратын «Атадан қалған мұралар», «Бегайым» секілді еңбектер дүниеге келді. Бұл еңбектердің тақырыптары әртүрлі болғанымен, олардың басын біріктіретін бір арна бар. Ол – адам мен тарих, ел мен руханият, өткен мен бүгін арасындағы сабақтастық.
Шайдарбек Әшімұлының өмір жолына осы тұрғыдан қарағанда, оның туған жерден алған тәрбиесі мен кейінгі зерттеушілік қызметінің арасында табиғи байланыс бар екенін байқауға болады. Шәлімбеттен шыққан бала уақыт өте келе Сыр бойының шежіресін жинаған зерттеушіге айналды. Яғни, тарихты құрғақ дерек ретінде емес, адам тағдырымен, елдің өткенімен, жердің қасиетімен сабақтастыра қарастыратын қаламгер болып қалыптасты. Журналистика мен өлкетанушылықты қатар алып жүрген Шайдарбек Әшімұлының қаламынан туған дүниелердің денінде туған жердің тарихы, елге еңбегі сіңген азаматтар, әулие-абыздар, ғұламалар, ақындар мен қариялар тағдыры көрініс табады. Зерттеушілік еңбегі арқылы ол ел жадында сақталған талай құнды деректі хатқа түсірді. Сонымен бірге ол «Қобыланды батыр» жырының өзбек тіліндегі нұсқасын аударып, баспаға дайындаған. Сыр бойы – сан ғасырлық тарихтың табы қалған қасиетті өлке. Оның ішінде халықтың дүниетанымы, салт-дәстүрі, ел қорғаған батырлар туралы әңгімелер, елге білім таратқан ишан-молдалардың өнегесі, әділдігімен танылған билердің сөзі, ақындардың жыры бар. Шайдарбек Әшімұлының ізденістерінің құндылығы да осындай кең ауқымды тарихирухани кеңістікті назардан тыс қалдырмауында. Нақтылай айтсақ, халық жадында сақталған деректі іздейді. Қариялардың әңгімесін тыңдайды. Ескі сөздің астарын таразылайды. Жер атауының тарихына үңіледі. Белгілі бір тұлға туралы ел арасындағы деректі жинайды. Сөйтіп, ауызша айтылған әңгімені жазба дүниеге айналдырады. Бұл – үлкен жауапкершілікті талап ететін жұмыс. Ақиқат пен аңызды салыстыра қарап, мүмкіндігінше жазба деректермен сабақтастыру міндеті жүктеледі. Шайдарбек Әшімұлының мұрасын бағалағанда осы ерекшелікті ескеру қажет. Оның еңбектерінің бір қыры – академиялық тарих оқулықтарының орнын басу емес, сол ресми жазба тарихпен қатар өмір сүретін халық жадындағы тарихи-рухани қабатты сақтап қалуға қызмет ету болып табылады.
                                                «ӘЗИЗ ӘУЛИЕЛЕР» – РУХАНИ ШЕЖІРЕ АЙНАСЫ
Шайдарбек Әшімұлының тарихи-танымдық еңбектерінің ішінде «Әзиз әулиелер» кітабы айрықша аталады. –2010 жылы жарық көрген бұл кітапта Сыр өңіріндегі тарихи және рухани тұлғаларға қатысты аңыздар мен нақыл сөздер қамтылды. Жаңақорған топырағында мәңгілік тыныс алып жатқан әулие, тұлғалар, батырлар, жалпы төрт жүзден астам адамның мәліметі қамтылды, –дейді абыз атамыз. Бұл сандардың өзінен-ақ атқарылған еңбектің ауқымын аңғаруға болады. Бір ғана өңірдің рухани тұлғаларын түгендеудің өзі қаншама ізденісті қажет етеді. Әр есімнің артында бір тағдыр, әр тағдырдың артында бір дәуір тұр. Ал сол дәуірдің тынысын сезіну үшін ел арасындағы әңгімелерге құлақ түру керек. Ескі қорымдарды, кесенелерді, тарихи орындарды аралау керек. Әрбір айтылған сөздің астарындағы тарихи шындықты саралау қажет, жалпы алғанда халықтың тарихи жадын жинақтау міндеті тұр. Қазақ даласында әулие-абыздар туралы аңыздар ежелден ұрпақтан ұрпаққа жетіп отырған. Бірі – ел басына күн туған кезеңдерді баяндайды. Екіншісі – адамгершілікті, адалдықты, имандылықты дәріптейді. Үшіншісі – белгілі бір тарихи тұлғаның елге жасаған қызметін танытады. Аңыздың бәрін тарихи факт деп қабылдау дұрыс емес. Бірақ аңызды тарихтан мүлде бөліп тастау да жөн емес. Өйткені аңыздың өзінде халықтың белгілі бір тұлғаға берген бағасы, сол дәуір туралы түсінігі, рухани өлшемі сақталады.
Шайдарбек Әшімұлы жинақтаған «Өткен әзиз әулиелер» еңбегіне қатысты кейінгі жарияланымдарда Күдеріқожа би Көшекұлы, Шалап қожа, Бабқожа ишан, Балықшы әулие, Бәйменқожа, Нарбай батыр сияқты тұлғаларға байланысты тарихи әпсаналар мен аңыздардың осы жинақтан алынғаны көрсетіледі.
                                                          ЖУРНАЛИСТ ЖӘНЕ ЖЫЛНАМАШЫ
Тарихшы үшін өткенді зерттеу маңызды болса, журналист үшін сол өткеннің адам тағдырындағы көрінісін көрсету маңызды. Шайдарбек Әшімұлы осы екі бағытты тоғыстыра білген қаламгер. Төл газеттің тұрақты авторы. Мақалаларының дені туған жер тарихы туралы деректерді қамтыды. Мұның өзі жергілікті журналистика үшін елеулі құбылыс. Өйткені аудандық газет – белгілі бір өңірдің жылнамасы. Онда бүгінгі күннің жаңалығы ғана емес, елдің кешегісі де сақталады. Сыр бойы – сөз өнерінің құтты мекені. Бұл өңірде жыраулық дәстүр мен ақындық өнердің тамыры тереңде жатыр. Халық арасында айтылған толғаулар мен термелердің кейбірі қағазға түспесе, уақыт өте келе ұмытылуы мүмкін. Шайдарбек Әшімұлының Манап ақынның бәйге атына арналған суырыпсалма толғауын хатқа түсіріп, жариялағаны да осы тұрғыдан маңызды. Бір қарағанда, бәйге аты туралы толғау – шағын ғана дүние. Ал тереңірек үңілсек, оның ішінде қазақтың атбегілік мәдениеті, жүйрікке деген құрметі, сөз өнерінің суырыпсалмалық сипаты, ақынның ел арасындағы орны туралы талай мағлұмат бар. Шайдарбек Әшімұлының мұрасын кейінгі буын үшін жүйелеу, зерттеу, цифрландыру мәселесі де маңызды. Оның кітаптары мен газетке шыққан мақалалары арнайы библиографиялық тізімге түсірілсе, қолжазбалары мен естеліктері электронды қорда сақталса, сұхбаттары аудио-видео форматта жинақталса, бұл өлкетану ғылымына үлкен көмек болар еді.
ТҮЙІН. Тарихты сақтау – тек мұрағат қызметкерінің немесе кәсіби тарихшының міндеті емес. Бұл – тұтас қоғамның ортақ парызы. Сыр бойының, Жаңақорған өңірінің тарихи-рухани мұрасын жинақтап, оны баспасөз бен кітап арқылы кейінгі ұрпаққа жеткізуге еңбек еткен қаламгерзерттеушілердің бірі Шайдарбек қажының еңбегін заман талабына сай дамыту бүгінгі ұрпақтың аяулы арманы. Өйткені тарихын сақтаған халық – өзін сақтайды. Ал елдің өткенін сөйлеткен сөз – ұрпақ жадында өмір сүре береді.