Директор ағай!
Осы атау бала кезімізде жадымызға әбден сіңіп қалыпты. Әжеммен көрші тұратын ақ шашты адамды жергілікті жұрт «директор ағай» деп атайтын. Сондықтан бала кезімізде амандасқанда сол атауды қолданатынбыз. Кейін барып, оның шын есімі Кәрім Жұмабайұлы екенін білдік. Білім беру саласында өзіндік орны бар, жүріс-тұрысы мен болмысы нағыз директорға сай азамат еді. «Директор ағай» деген атау оның қасиетін толық ашатын.
Оның бойында терең зерделілік пен іскерлік алғырлық, азаматтық қайсарлық пен күрескерлік табандылық, ізденімпаздық пен дәйектіліктің мол үлгісі айқын байқалады. Бұл қасиеттер оған туған топырақтың құнарымен, ата-бабасынан келген рухани мұрамен де бойына сіңген-ді. Сол себепті әр қадамы – мақсатқа ұмтылған парасаттың, шынайы ерліктің және ізгіліктің көрінісі.
Жастайынан Кәрім Жұмабайұлы білімге құштарлықты бойына сіңірген. Оның өмірлік ұстанымы – туған жерді сүю, адамдық қасиетті бағалау және білімге адалдық жолы болды. Ол үшін әр оқушы – болашаққа қадам басқан жеке тұлға, әр кітап – ой-өрісті кеңейтетін терезе, әр білім – өмірлік бағдар еді.
Бала кезінен зеректігімен ерекшеленген ол бес жасында мектеп табалдырығын аттады. Сол сәтті ол былай еске алады:
– Тамыз айының жиырма бесі еді. Ауыл балаларымен бірге мектепке бардым. Директор менің оқығым келетінімді сұрап, құжат жинауға рұқсат етті. Сол сәттен бастап өмірімнің бағыты айқындала бастады.
Білім тек кітаптағы ғылым емес, өмір философиясын түсіну, адамдық қасиетті қалыптастырудың кілті болды. Дала академиясының ұлы тұлғалары – Әл-Фараби, Абай, Мәшһүр Жүсіп сынды ғұламалардан алған рухани дәстүр оны өмір бойы жетеледі. Әрбір сөзінде, әрбір ісінде осы дәстүрдің ізі көрінді.
Мектеп қабырғасынан-ақ батылдық пен қайсарлық байқалды. Жеті жылдық мектепті бітіріп, Шиелі кентіндегі мектеп-интернатында білімін жалғастырды. Алайда жоғары сыныпты туған ауылында жалғастырып, анасына қолғабыс еткісі келді. Сөйтіп, ол үкіметке хат жолдап, Төменарыққа тоғызыншы сынып ашуға себепкер болды. Интернаттың директоры Әбіласан Әшірбеков:
– Сен Бейсембаевқа хат жаздың ба? – дегенде, оның намысы мен ойлы мінезі бірден көрінді. Сол хаттың нәтижесінде ауылдағы балалар жаңа сыныпта оқи бастады.
Сөйтіп, жастайынан-ақ қайсарлық танытып, іргелі істерге бастамашыл болды. Бұл – оның болмысына тән табандылық пен ерік-жігердің айқын көрінісі еді. Қандай істі қолға алса да, жауапкершілікпен қарап, алға қойған мақсатына табандылықпен ұмтылатын мінезі ерте қалыптасты. Мұндай қасиеттер кейінгі өмір жолында да айқын көрініс тауып, тұлғалық болмысының ажырамас қырларына айналды.
Ақын, драматург Иранбек (Иран-Ғайып) Оразбаевтың:
«Мінез қайдан шығады? Мінез туған жерден шығатын болуы керек-ті. Тіпті әр адам өзінің туған жерінің табиғатына ұқсас қалыптасады. Мысалы, менің мінезім Қызылорданың Қарақұмындағы сексеуілге ұқсайды» деп ой-тұжырым түйеді. Осы пайымға сүйенсек, кейіпкеріміздің мінезі де туған жерінің ерекшелігімен айқындала түскендей. Қаратаудай берік, Сырдың ағысы сияқты екпінді, әрі қиындыққа төтеп беруге бейім. Сол себепті оның іс-әрекеті мен шешімдері табиғаттағы күш пен тәртіптің бір тұтас бейнесі іспетті көрінеді.
Оның мамандық таңдауы да кездейсоқ емес еді. Мектеп қабырғасында жүрген кезінің өзінде-ақ шығармашылыққа бейімділік танытып, қаламгерлік жолға бет бұра бастады. Жас талапкердің ой-толғамдары сол кезеңдегі «Қазақстан пионері» мен жергілікті «Екпінді» газетінің беттерінде жарық көріп тұрды. Бұл оның қоғамдық өмірге ерте араласып, айналасындағы құбылыстарға сергек көзқараспен қарағанын аңғартады.
Дегенмен оның арман-мақсаты тек қаламгерлікпен шектелмеді. Ел болашағына қызмет етуге деген ұмтылыс оны өзге салаға бет бұруға жетеледі. Егер қатарластарының көбі зоотехник немесе агроном болуды көздесе, ол туған жердің табиғатын игеріп, оны көркейтуге үлес қосуды мақсат тұтты. Осы ниетпен гидротехник мамандығын таңдады. Оның арманы – Сырдариядан Қаратауға дейінгі кең жазираны суландырып, қуаң даланы көк шалғынды, құнарлы өңірге айналдыру еді. Алайда өмір жолы әрдайым жоспарланған бағытпен өрби бермейтіні белгілі. Талпынғанымен жоғары оқу орнына түсе алмады. Тағдырдың басқа бір соқпағы оны туған ауылында қалдырмай, әскери қызметке алып келді.
Осылайша ол әскер қатарына өз еркімен өтініш беріп, азаматтық борышын өтеуге бел буды. Башқұртстандағы полкта артбақылаушы қызметін атқара жүріп, табандылығы мен батылдығын тағы да танытты. Әскери тәртіп пен жауапкершілікке толы бұл кезең оның мінезін шыңдап, өмірлік тәжірибесін байыта түсті.
Әскерден кейін Қызылорда педагогикалық институтында орыс тілі мен әдебиеті пәні бойынша білім алып, Төменарықтағы «Горняк» мектебінде еңбек жолын бастаған ол педагогикалық тәжірибесін байытып, білім беру ісіне адал қызмет етті. Уақыт өте келе мектеп директорының орынбасары, кейін директор қызметтерін атқарды. Осы кезеңде ол мектептің оқу-тәрбие процесін ұйымдастыруда, оқушылардың білім сапасын арттыруда, мұғалімдер құрамын кәсіби дамытуда елеулі үлес қосып, ауылдағы білім беру жүйесін нығайтуға бар күшін салды. Бар саналы ғұмырын ауылға, туған жерінің өркендеуіне арнаған ол елге адал қызмет етті. Оның ағартушылық жолы да, қаламгерлік жолы да ауыл топырағында бастау алды.
Балалық шағында оянған қаламгерлік құштарлығы уақыт өте келе жаңа серпін алып, кемелдене түсті. Оның алғашқы мақалалары аудандық және облыстық басылымдар – «Жаңақорған тынысы» мен «Сыр бойы» газетінде жарық көрсе, кейін бұл ізденісі республикалық деңгейге көтеріліп, «Жас Алаш» пен «Егемен Қазақстан» сияқты басылымдарда тұрақты жарияланып тұрды. Сонымен қатар, ұстаздарға арналған бірнеше мерзімді басылымның тізгінін ұстау арқылы ол ағарту ісінің дамуына ерекше үлес қосты. Әрбір мақаласында білім мен тәрбиенің сабақтастығы, қоғамға қызмет етуге деген азаматтық ұстанымы айқын көрініс тапты.
Белгілі қаламгер Берік Бейсенұлы оның қаламгерлік қыры жайында ерекше ілтипатпен еске алады: «Жастайынан қаламды серік еткен тәжірибелі ұстаздың ой-пікірлері мен пайымдаулары республикалық баспасөз беттерінде жиі жарияланып жүр. Тоқсаныншы жылдардың ортасында ел базар жағалап, ұлт руханиятына көлеңке түсе бастаған тұста Кәрім ағаның «Жас Алаш» газетінде жарияланған «Кімнің бай болғысы келмейді екен?» атты мақаласы оқырмандар арасында үлкен серпіліс туғызғаны да есімде».
Шын мәнінде, оның қаламынан туған мақалалар қоғамдағы өзекті мәселелерді қозғауымен ерекшеленеді. Мәселен, «Дала мен қала» газетінде жарияланған «Демографиялық өсім – қоғамдағы әйелдің хал-ахуалына байланысты», ал «Түркістан» халықаралық басылымындағы «Жас шаңырақ не үшін шайқалады?» атты мақалаларында автор әлеуметтік тақырыптарды дерек пен дәйекке сүйене отырып, терең талдайды. Бұл еңбектерінде дәлел мен тұжырым өзара үйлесім тауып, көтерілген мәселенің мән-маңызы жан-жақты ашылады.
Ал «Алматы ақшамы» газетінде жарық көрген «Дертіне дәрмен, дәрігерде пәрмен жоқ», «Жердің киесі ұрып жүрмесін бізді...», «Халық қашан өз байлығының иесі болады?» атты мақалаларында салалық ведомствоның қызметіне сын көзбен қарап, қоғамдағы түйткілді мәселелерді батыл көтереді. Бұл жазбаларында ол өз көзқарасын білдірумен ғана шектелмей, халықаралық тәжірибелерге сүйене отырып, нақты ұсыныстар мен байыпты пайымдарын да ортаға салады.
Оның ағартушылық пен ұстаздық тағылымнан туған мақалалары мұнымен шектелмейді. Ел мен жер тағдырына алаңдап, ұрпақ болашағына жауапкершілікпен қараған ойлы жазбаларының өзі бір кітаптың жүгін көтерері сөзсіз.
Сонымен бірге ол өзі көтерген рухани құндылықтарды жас ұрпақтың бойына сіңіруге де айрықша мән берген. Тағылымды әңгімелер мен рухани мазмұндағы басқосуларды жиі өткізіп, жастарға бағыт-бағдар беріп отырған. Бұл жөнінде оның ұлы Қайраттың естеліктерінен де талай тағылымды дерек естуге болады.
Қалған тағылым – адамдық, адал еңбек және ұрпаққа үлгі. Оның ұрпақтары – Ләззат, Жаннат, Гүлшат, Ғалымжан, Бауыржан, Қайрат, Мейіржан, Ақмарал – әкенің өнегесін ары қарай жалғап, бойына адамдық пен адалдық дәнін сіңірді.
– Алланың берген қабілет-қарымымен елге азын-аулақ еңбек сіңірдім. Бастысы – саналы ұрпақ тәрбиелеп, бойларына адамдықтың дәнін септім, – деп жазады Кәрім Жұмабайұлы өзінің естелік кітабында.
Бұл сөздердің астарында үлкен қарапайымдылық пен терең жауапкершілік жатыр. Алайда ұрпақ тәрбиелеу, жас буынға білім мен тәрбие беру – кез келгеннің қолынан келе бермейтін аса ауыр әрі қасиетті міндет.
Осындай өрелі еңбегі еленіп, 2020 жылы ол Елтаңба авторы Жандарбек Мәлібековпен бірге «Жаңақорған ауданының Құрметті азаматы» атағына ие болды. Бұл – оның ғұмырлық еңбегіне берілген әділ баға еді.
Кәрім Жұмабайұлының өмірлік ұстанымы – адал еңбек пен адамдық қасиет. Осы екі құндылықты темірқазық еткен жан ғана қоғамға шынайы қызмет ете алады. Оның ғұмыры – бір адамның тағдыры ғана емес, тұтас бір дәуірдің рухани келбеті. Ол – кейінгі ұрпақ үшін бағыт беретін өмірлік шамшырақ.
Бүгінде мектеп мұражайында Кәрім Жұмабаевқа арналған арнайы тарихи бұрыш жұмыс істейді. Онда ұстаздың өнегелі өмірі мен тағылымды еңбегін айғақтайтын құнды деректер сақталған.
Ағартушының тәлімін бойына сіңірген ұлы Қайрат та әке жолын жалғап, ауылдың қоғамдық өміріне белсене араласып келеді. Ауылда бой көтерген Мемлекеттік рәсімдер алаңы – соның айқын көрінісі.
өмірлік бағдары – адал еңбек пен адамдық қасиет. Сол бағдарды ұстанған ұрпақ қана қоғамға пайдалы, елге адал қызмет ете алады. Кәрім Жұмабайұлының өмірі – бір төбе, бір жол, бір өнеге; әр ұрпақ үшін мәңгілік шамшырақ. Әр оқырман үшін бұл – тек өткен өмірдің бейнесі емес, бүгінгі қоғамға бағыт беретін өмірлік сабақ.
Бүгінде мектеп мұражайында Кәрім Жұмабаевқа арналған тарихи бұрыш бар. Онда ұстаздың өнегелі істері туралы мол мәлімет алуға болады.
Ағартушының тәлімін бойына сіңірген оның ұлы Қайрат ауылға қамқорлық көрсетіп, қоғамдық іс-шараларға белсене атсалысып келеді. Ауылда бой көтерген Мемлекеттік рәсімдер алаңы – соның айқын дәлелі.
