Кеңістікті өзгерткен сәулетші

Әр дәуірдің өз келбетін айқындайтын тұлғалары болады. Біреулер ғылымда жаңалық ашса, енді біреулер өнерде жаңа бағыт қалыптастырады. Ал кейбір адамдар тұтас бір саланың даму траекториясын өзгертіп жібереді. Осындай тұлғаның бірі – әлемдік сәулет өнерінің аңызына айналған Заха Хадид.
Бүгінде оның есімі заманауи сәулет ұғымымен қатар аталады. Заха Хадид салған ғимараттар әлемнің көптеген қалаларының жаңа символына айналып, урбанистикалық кеңістіктің ажырамас бөлігі болып отыр. Оның жобалары тек құрылыс нысандары емес, адам қиялының шексіз мүмкіндігін көрсететін өнер туындылары ретінде бағаланады.
1950 жылы Ирак астанасы Бағдадта дүниеге келген Заха Хадид араб әлемінен шығып, әлемдік сәулет өнерінің ең биік шыңына көтерілген алғашқы әйелдердің бірі болды. Оның кәсіби жолы көптеген жас сәулетшілер үшін табандылықтың, шығармашылық еркіндіктің және жаңашылдыққа деген ұмтылыстың жарқын үлгісі болып саналады.
ХХ ғасырдың екінші жартысына дейін әлемдік сәулет көбіне қатаң геометриялық пішіндерге, симметрияға және функционалдық шешімдерге сүйеніп келді. Алайда ақпараттық технологиялардың дамуы, жаңа құрылыс материалдарының пайда болуы және компьютерлік модельдеудің мүмкіндіктері сәулетшілерге бұрын мүмкін болмаған формаларды жасауға жол ашты.
Дәл осы кезеңде Заха Хадид өзінің батыл идеяларымен ерекшеленді. Ол ғимараттарды төрт қабырға мен шатырдан тұратын құрылыс ретінде қарастырған жоқ. Оның түсінігінде сәулет – қозғалыс, динамика және эмоция еді.
Заха кеңістікті өзгертудің жаңа әдісін ұсынды. Оның жобаларында түзу сызықтар сирек кездеседі. Керісінше, толқын тәрізді иілімдер, күтпеген қисықтар мен күрделі геометриялық құрылымдар басым болды. Осы ерекшелігі үшін халықаралық баспасөз оны «сәулет геометриясын азат еткен сәулетші» деп атады.
Оның шығармашылығы көбіне деконструктивизм бағытымен байланыстырылып келеді. Бұл бағыт сәулеттегі қалыптасқан тәртіптерді бұзып, кеңістікті жаңа тұрғыдан қарастыруды көздейді.
Деконструктивизмнің басты ерекшелігі – ғимараттардың сыртқы формасында дәстүрлі симметрияның болмауы. Мұнда қозғалыс, асимметрия және күрделі геометрия басымдық алады.
Ол өз жобаларында осы қағидаларды шығармашылық тұрғыда дамытты. Ол сәулетке орыс авангард өнерінің ықпалын енгізді. Әсіресе суретшілер Казимир Малевич пен Василий Кандинскийдің идеялары оның алғашқы жұмыстарына үлкен әсер етті. Оның дипломдық жобасы – «Малевич тектоникасы» атты қонақ үй жобасы осы ықпалдың айқын көрінісі болды.
Кейіннен оның сәулеттік тілі одан әрі жетіліп, ғимараттар табиғи құбылыстарды еске түсіретін күрделі пластикалық пішіндерге айналды.
Сәулет өнері ұзақ уақыт бойы ер адамдар үстемдік еткен кәсіптердің бірі болды. Ірі халықаралық жобаларды басқару, құрылыс саласының техникалық күрделілігі және кәсіби ортаның ерекшелігі әйелдердің бұл салада мойындалуына кедергі келтіріп келді.
Заха Хадид осы стереотиптерді бұзған тұлға болды.
2004 жылы ол сәулет саласындағы ең беделді марапат – Притцкер сыйлығын алған алғашқы әйел атанды. Бұл оқиға әлемдік сәулет тарихындағы маңызды бетбұрыс ретінде бағаланды.
Оның жетістігі мыңдаған жас қыздарға сәулет өнерін мамандық ретінде таңдауға шабыт берді. Бүгінде көптеген зерттеушілер Хадидтің кәсіби жеңістерін гендерлік теңдік жолындағы маңызды қадамдардың бірі ретінде қарастырады.
Заха Хадидтің шығармашылығын оның салған ғимараттары арқылы бағалауға болады.
Бакудегі Гейдар Әлиев атындағы мәдени орталық заманауи сәулет өнерінің жауһары саналады. Ғимараттың сыртқы пішіні толқын тәрізді қозғалысты еске түсіреді. Мұнда қабырға мен шатыр арасындағы шекара жойылғандай әсер қалдырады. Бұл нысан бүгінде Әзербайжанның халықаралық деңгейдегі мәдени символдарының біріне айналды.
Лондон Олимпиадасына арнап салынған су спорты орталығы да оның ең танымал жобаларының қатарында. Ғимараттың төбесі суда қозғалып келе жатқан толқынды елестетеді. Бұл нысан сәулет пен инженерлік шешімдердің үйлесімділігін көрсететін жарқын мысалдардың бірі болды.
Қытайдағы Galaxy Soho кешені мен Гуанчжоу опера театры Азия мегаполистерінің жаңа сәулеттік келбетін қалыптастыруға ықпал етті. Бұл ғимараттар ХХІ ғасыр қалаларының қалай өзгеріп жатқанын көрсететін маңызды нысандар саналады.
Заха Хадид сәулетші ғана емес, урбанистикалық ойшыл болды.
Оның пікірінше, қала – адамдар өмір сүретін жай ғана орта емес, ол қоғамдық қарым-қатынастардың, мәдени байланыстардың және шығармашылық идеялардың орталығы болуы тиіс.
Сондықтан оның жобаларында ашық қоғамдық кеңістіктер ерекше орын алады. Мұндай кеңістіктер адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауына, мәдени іс-шараларға қатысуына және жаңа идеялардың қалыптасуына мүмкіндік береді.
Қазіргі урбанистикада кеңінен қолданылатын көптеген шешімдер Заха Хадид енгізген идеялармен үндеседі.
Заха Хадид шығармашылығы жаңа технологиялармен тығыз байланысты болды.
Компьютерлік модельдеу бағдарламаларының көмегімен ол бұрын мүмкін емес болып көрінген күрделі құрылымдарды жобалай алды. Оның жобалары цифрлық дәуір сәулетінің алғашқы үлгілерінің бірі саналады.
Бүгінде параметрлік дизайн, жасанды интеллект көмегімен жобалау және цифрлық урбанистика сияқты бағыттардың дамуында Хадид мектебінің ықпалы айқын байқалады.
Көптеген сарапшылар оны ХХІ ғасырдағы цифрлық сәулеттің негізін қалаушылардың бірі ретінде бағалайды.
Заха Хадид сәулет өнерінің әлеуметтік маңызына ерекше мән берді. Оның пікірінше, өнер адамдарды бөліп-жармай, біріктіруі керек.
Сондықтан ол түрлі мәдениеттердің, өркениеттердің және дәстүрлердің элементтерін өз жобаларында үйлестіре білді. Оның шығармашылығы Шығыс пен Батыстың, технология мен өнердің, дәстүр мен инновацияның тоғысқан тұсы болды.
Заха Хадидтің мұрасы – мыңдаған шаршы метр бетон мен шыны ғана емес. Оның басты мұрасы – адамдардың кеңістік туралы түсінігін өзгерткен идеялар.
Ол сәулеттің тек құрылыс емес, мәдениет екенін дәлелдеді. Ол қалалардың келбетін ғана емес, сәулет өнерінің болашағын өзгертті.
Бүгінде оның ғимараттары әлемнің әр түкпірінде бой көтеріп тұр. Бірақ олардың ең басты құндылығы – адамзатқа қиялдың шексіз екенін көрсетуінде. Сондықтан Заха Хадид есімі әлемдік сәулет тарихында жаңашылдықтың, батылдықтың және шығармашылық еркіндіктің символы ретінде мәңгі сақталады.
Аружан БЕСБАЙ,
Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды
ұлттық зерттеу университетінің
Бейнелеу өнері және дизайн кафидрасы 4 курс студентті