Діни жоралғылардың ұрпақ тәрбиесіне әсері: рухани тәрбие мен ұлттық дәстүр сабақтастығы
Ұрпақ тәрбиесі – кез келген қоғамның болашағын айқындайтын ең маңызды мәселелердің бірі. Адамның мінезі, дүниеге көзқарасы, үлкенге құрметі, кішіге ізеті, жауапкершілігі мен адамгершілік қасиеттері бір күнде қалыптаспайды. Оның негізі отбасында қаланып, қоршаған ортада бекиді. Осы тәрбиелік үдерісте халықтың салт-дәстүрімен қатар діни құндылықтардың да өзіндік орны бар.
Қазақ халқының тарихында дін мен дәстүр бір-бірінен бөлек қаралмаған. Ислам өркениеті қазақ даласына орныққаннан кейін халықтың дүниетанымына, әдет-ғұрпына және тәрбиелік ұстанымдарына өзіндік ықпал етті. Соның нәтижесінде діни сенім мен ұлттық салттың арасында өзіндік сабақтастық қалыптасты. Алайда бұл сабақтастықты дұрыс түсіну маңызды: кез келген дәстүр діни міндет емес, ал кез келген діни амал ұлттық салт болып саналмайды. Осы айырмашылықты ажырата білу – діни сауаттылықтың негізгі белгілерінің бірі.
Діни жоралғылардың тәрбиелік маңызы ең алдымен олардың адамды ізгілікке бағыттауымен байланысты. Діннің негізгі мақсатының бірі – адамның мінезін көркемдеу, жауапкершілігін арттыру, жақсылық жасауға ынталандыру. Сондықтан діни амалдарды тек сыртқы рәсім ретінде емес, оның артындағы адамгершілік мазмұнымен бірге түсіндіру қажет.
Мысалы, нәрестенің дүниеге келуі – әр отбасы үшін үлкен қуаныш. Қазақ қоғамында балаға қатысты көптеген дәстүрлер қалыптасқан. Баланың құлағына азан айту сияқты діни амалдың да өзіндік рухани мәні бар. Мұндай рәсім арқылы ата-ана баласының өмірі ізгілікпен, жақсы ниетпен басталуын тілейді. Бірақ кез келген діни рәсімнің мәнін балаға жасына қарай түсіндіру керек. Рәсімді орындау мен оның мағынасын түсіну қатар жүргенде ғана оның тәрбиелік ықпалы артады.
Бала өсе келе отбасының діни өміріне куә болады. Ата-анасының намаз оқуы, дұға жасауы, үлкендерге құрмет көрсетуі, мұқтаж жанға көмектесуі – баланың санасында діни тәрбиенің нақты үлгісін қалыптастырады. Бұл жерде ең әсерлі тәрбие – сөз емес, жеке өнеге. Бала «адал бол» деген сөзден бұрын ата-анасының адалдығын көрсе, сол қасиетті қабылдауы оңайырақ болады.
Діни жоралғылардың бірі – бата мен дұға мәдениеті. Қазақ қоғамында бата беру ұлттық дәстүр ретінде кең тараған. Оның мазмұнында жақсылық тілеу, елдің амандығын сұрау, жастарға ақ жол тілеу секілді ізгі ниеттер бар. Дұға ету мәдениеті де адамды жақсылыққа, шүкіршілікке және өз ісіне жауапкершілікпен қарауға тәрбиелей алады.
Рамазан айы мен оразаның да тәрбиелік қыры ерекше. Ораза тек ашығу немесе белгілі бір уақыт аралығында ішіп-жемеу ғана емес. Оның рухани мәнінде сабыр, өзін-өзі бақылау, нәпсіні тәрбиелеу, мұқтаж жандардың жағдайын сезіну секілді ұстанымдар бар. Бала ораза ұстаудың мәнін жасына және денсаулығына сай түсініп, ата-анасының осы айдағы қайырымдылық әрекеттерін көрсе, діни тәрбиенің әлеуметтік мазмұнын да ұғына бастайды.
Рамазан кезінде жасалатын ауызашар дастарханы адамдарды жақындастыратын ортаға айналады. Отбасы мүшелері бір дастарқан басына жиналып, бір-біріне жақсы тілек айтып, мұқтаж адамдарға көмек көрсетуге ұмтылады. Осындай сәттер баланың санасында мейірімділік, бөлісу, қанағат және шүкіршілік сияқты қасиеттердің қалыптасуына әсер етеді.
Қайырымдылықтың өзі діни тәрбиенің маңызды бөлігі болып табылады. Зекет, садақа беру және мұқтаж адамға көмектесу сияқты ұғымдардың тәрбиелік мәні – адамның өзінен басқа адамдардың да жағдайын ойлауына үйрету. Егер бала ата-анасының біреуге қол ұшын созғанын көрсе, ол көмектесудің қоғам үшін маңызды екенін түсінеді. Осылайша діни құндылық жеке адамның ішкі сенімінен қоғамдық жауапкершілікке ұласады.
Жаназа және көңіл айту рәсімдері де тәрбиелік мәнге ие. Адам өмірінің өткіншілігін түсіну, марқұмды құрметтеу, қайғыға ортақтасу, жақындарына қолдау көрсету – адамды сабырлылыққа және өмірдің қадірін түсінуге жетелейді. Мұндай жағдайларда балаға өлімді қорқынышты құбылыс ретінде ғана емес, өмірдің табиғи бір бөлігі ретінде жасына сай түсіндіру маңызды.
Діни жоралғылардың тәрбиелік ықпалы отбасындағы қарым-қатынаспен тікелей байланысты. Егер діни рәсімдер мәжбүрлеу, қорқыту немесе жазалау құралына айналса, оның тәрбиелік әсері кері болуы мүмкін. Бала дінді тек тыйымдар мен міндеттердің жиынтығы ретінде қабылдамауы керек. Оған діннің мейірімділікке, адалдыққа, сабырға, кешірімділікке және жауапкершілікке үндейтін қырларын түсіндіру маңызды.
Әсіресе жасөспірім кезеңінде баланың сұрағына құрметпен қарау қажет. Жас адам діни мәселеге қатысты түрлі сұрақ қоюы мүмкін. «Сен әлі кішкентайсың, сұрама» деп оның сауалын елемеу оның жауабын басқа, сенімсіз ақпарат көздерінен іздеуіне әкелуі ықтимал. Сондықтан ата-ана баланың сұрағын тыңдап, діни мәселелерді сенімді әрі сауатты дереккөздер арқылы түсіндіруге ұмтылғаны жөн.
Қазіргі ақпараттық кеңістікте бұл мәселенің маңызы артып отыр. Жастар әлеуметтік желілерден діни мазмұндағы көптеген ақпарат көреді. Оның ішінде дұрыс түсіндірілген материалдармен қатар, дінді бұрмалап көрсететін немесе қоғамдағы татулыққа кері әсер ететін пікірлер де кездесуі мүмкін. Осы себепті діни сауаттылық ұрпақ тәрбиесінің маңызды бөлігіне айналып отыр.
Діни жоралғыларды насихаттау барысында ұлттық салт пен шариғи талаптың ара-жігін ажырату да қажет. Қазақ қоғамында ғасырлар бойы қалыптасқан кейбір әдет-ғұрыптар ислам құндылықтарымен үйлессе, кейбірі халықтың тұрмыс-тіршілігіне байланысты қалыптасқан. Олардың барлығын бірдей «діннің міндеті» деп көрсету дұрыс емес. Дін мен дәстүрдің ерекшелігін түсіндіру арқылы біз жастарды әрі ұлттық мәдениетке, әрі діни сауаттылыққа тәрбиелей аламыз.
Діни тәрбие адамның қоғамнан оқшаулануына емес, керісінше, қоғамға пайдалы болуына бағытталуы керек. Ата-анасын сыйлайтын, көршісіне зиян келтірмейтін, еңбегін адал атқаратын, өзгенің құқығын құрметтейтін, әлсізге көмектесетін адам – діни құндылықтардың тәрбиелік мәнін ісімен көрсетеді.
Бұл ретте мешіттер мен діни сауат ашу орталықтарының да жауапкершілігі жоғары. Жастарға діни білім берумен қатар, отбасы құндылығы, отансүйгіштік, білім алу, еңбек ету, қоғамдық жауапкершілік секілді мәселелердің де маңызын түсіндіру қажет. Дін мен қоғамды бір-біріне қарсы қою емес, олардың адамгершілік құндылықтар төңірегіндегі үндестігін көрсету – дұрыс бағыттардың бірі.
Ұрпақ тәрбиесінде ата-әженің өнегесін де ескерген жөн. Қазақ отбасында үлкендердің дұғасы мен батасы ерекше бағаланған. Әже немересіне жақсылық тілеуді, үлкенге сәлем беруді, дастарқанның қадірін білуді үйретсе, ата өмірлік тәжірибесімен бөліскен. Осы дәстүрлі тәрбие мен діни құндылықтар өзара үйлескен жағдайда баланың рухани әлемі байи түседі.
Дегенмен діни тәрбиеде тепе-теңдік сақталуы керек. Баланың жас ерекшелігі, психологиялық жағдайы және жеке қабілеті ескерілмей, оған ауыр талаптар қою дұрыс нәтиже бермеуі мүмкін. Тәрбие қорқынышқа емес, түсіністікке; қысымға емес, өнегеге; жазалауға емес, жауапкершілікке негізделгені жөн.
Діни жоралғылардың шынайы тәрбиелік күші олардың сыртқы көрінісінде емес, адамның мінез-құлқына әсер етуінде жатыр. Егер бала дұға етуді үйреніп, бірақ өтірік айтуды тоқтатпаса; діни рәсімді орындап, бірақ ата-анасын сыйламаса; көптеген діни сөздерді білсе де, айналасындағыларға зиян келтірсе, онда тәрбиенің негізгі мақсаты орындалды деу қиын.
Сондықтан діни жоралғыларды ұрпақ тәрбиесінде қолданудың басты мақсаты – баланы белгілі бір рәсімді орындауға ғана үйрету емес, оның жүрегіне адамгершілік ұстанымдарды орнықтыру. Игі амал мінезге айналғанда ғана тәрбие нәтижелі болады.
Қорытындылай келе, діни жоралғылар дұрыс түсіндіріліп, отбасы тәрбиесімен сабақтасқан жағдайда ұрпақтың рухани қалыптасуына оң ықпал ете алады. Олар баланы мейірімділікке, сабырға, адалдыққа, үлкенді сыйлауға, кішіге қамқор болуға, қайырымдылық жасауға және өз әрекетіне жауап беруге баулиды.
Бүгінгі қоғамға тек білімді ғана емес, жүрегінде адамгершілік қасиеті бар ұрпақ қажет. Мұндай ұрпақ тәрбиесі отбасыдан басталып, ұлттық құндылықтармен толығып, діни-рухани өнегемен беки түседі.
Діни жоралғы – тәрбиенің сыртқы көрінісі, ал оның шынайы нәтижесі – адамның көркем мінезі. Сондықтан келешек ұрпаққа діни рәсімнің формасын ғана емес, оның мәнін де жеткізу – бүгінгі аға буынның маңызды міндеттерінің бірі.
Орынбасаров Даулет Нұрлыбайұлы
“Айқожа ишан” мешітінің имамы
